12/09/2026
“ไทยประยุกต์” สถาปัตยกรรมที่หยุดนิ่ง ไม่สอดคล้องกับการพัฒนาในยุคสงครามเย็น
หลังสงครามโลกครั้งที่ 2 แนวคิดทางสถาปัตยกรรมของไทยเกิดความเปลี่ยนแปลงขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ เนื่องจากสถาปัตยกรรมแบบฟาสซิสต์ (Fascist Architecture) และอาร์ต เดโค (Art Deco Architecture) เสื่อมความนิยมลง ขณะที่สถาปัตยกรรมแบบไทยประยุกต์ได้ถือกำเนิดขึ้น ภายใต้กระแสสังคมที่หวนกลับไปหาความเป็นไทยในยุคสงครามเย็นช่วงทศวรรษ 2490-2500
สถาปัตยกรรมแบบไทยประยุกต์เป็นแนวคิดการนำศิลปะแบบไทยประเพณีมาประกอบอาคารสมัยใหม่ที่มีประโยชน์ใช้สอยหลากหลาย ไม่ว่าจะเป็นอาคารสถานที่ราชการ โรงเรียน หอประชุมมหาวิทยาลัย ที่รองรับการใช้จัดประชุม การแสดง การเรียน ขณะที่ส่วนบนประดับด้วยช่อฟ้า ใบระกา หางหงส์ ปั้นลม หรือคันทวยที่สร้างจากวัสดุสมัยใหม่อย่างคอนกรีต ซึ่งเคยถูกสงวนไว้ใช้กับสถานที่ศักดิ์สิทธิ์
อย่างไรก็ดี หลังการประกาศใช้แผนพัฒนาเศรษฐกิจ(และสังคม)แห่งชาติฉบับแรกในปี 2504 แนวคิดทางสถาปัตยกรรมของไทยก็เปลี่ยนไปอีกครั้ง บรรดาเทคโนแครตหรือนักวิชาการที่มีส่วนในการกำหนดนโยบายบริหารประเทศ เริ่มวิพากษ์วิจารณ์สถาปัตยกรรมแบบไทยประยุกต์ว่า สร้างล่าช้า ไม่สอดคล้องกับ “ความเร็ว” ในยุคสมัยแห่งการพัฒนา
ประเด็นเหล่านี้ รศ. ดร. พินัย สิริเกียรติกุล อาจารย์ภาควิชาศิลปสถาปัตยกรรม คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากร ให้สัมภาษณ์กองบรรณาธิการศิลปวัฒนธรรมว่า
“(สถาปัตยกรรมแบบไทยประยุกต์ - ผู้เขียน) ไม่เพียงแต่สร้างช้า แต่ว่ามันดูช้านี้ ผมขออธิบายในสองมิติ คือ ที่สร้างช้าก็มีหลักฐานจริง ๆ ว่างานพวกนี้จริง ๆ แล้วก็คืองานที่ยังยึดโยงอยู่กับงานคราฟต์แบบโบราณ คุณจำเป็นจะต้องใช้ช่างขึ้นรูปของตัวองค์ประกอบ เสร็จแล้วคุณก็ต้องไปทำเป็นแบบหล่อ แล้วก็หล่อออกมาเป็นชิ้น ๆ
เมื่อได้ออกมาเป็นชิ้น ๆ ก็ต้องเอาไปติดตั้งที่อาคาร เสร็จแล้วก็ต้องเก็บรายละเอียด ทาสี อะไรต่าง ๆ จิปาถะ เพราะฉะนั้น งานพวกนี้ที่ยังอิงอยู่กับงานคราฟต์แบบจารีตก็เป็นตัวถ่วงความเร็วในการก่อสร้าง
คราวนี้ในมิติที่สองที่ผมคิดว่าดูช้า ก็เพราะว่าการประดับประดาที่ยังอิงอยู่กับจารีตประเพณีนิยม เป็นสัญลักษณ์ของความหยุดนิ่ง Static ไม่ใช่สัญลักษณ์ของความเร็วแล้วก็การเคลื่อนไหว แล้วก็ในเฉพาะอย่างยิ่งในช่วงสงครามเย็น ตั้งแต่ประมาณทศวรรษ 2500 เป็นต้นมา ประเทศมีการใช้แผนพัฒนาเศรษฐกิจแห่งชาติ และต้องการขับเคลื่อนการพัฒนาด้วยความรวดเร็ว
เพราะฉะนั้นเทคโนแครตที่รับผิดชอบการก่อสร้างในช่วงนี้จึงต้องการเห็นประเทศพัฒนาไปอย่างรวดเร็ว เพื่อจะพิสูจน์ให้โลกเสรีนิยมเห็นว่าการพัฒนาประเทศก้าวขึ้นแบบพุ่งทะยาน”
ด้วยเหตุนี้ เทคโนแครตไทยจึงเปลี่ยนมาใช้การก่อสร้างด้วยชิ้นส่วนสำเร็จรูปผลิตจากคอนกรีต แทนการปั้นแบบและหล่อชิ้นงานอย่างที่เคยทำกับสถาปัตยกรรมไทยประยุกต์ เนื่องจากชิ้นส่วนสำเร็จรูปสามารถผลิตได้เร็วและผลิตล่วงหน้าเป็นจำนวนมากก่อนนำไปก่อสร้างได้ เมื่อชิ้นส่วนส่งไปถึงหน้างานก็นำประกอบเข้ากับโครงสร้างอาคารได้ทันที
ระบบชิ้นส่วนสำเร็จรูปนำไปใช้อย่างแพร่หลายในช่วงทศวรรษ 2500 โดยเฉพาะในการสร้างมหาวิทยาลัยในส่วนภูมิภาค นับตั้งแต่มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ มหาวิทยาลัยขอนแก่น และมหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ ตัวอย่างที่เด่นชัดคือ อาคารคณะวิศวกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ และคณะวิศวกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ ที่ใช้ชิ้นส่วนสำเร็จรูปมาประกอบเป็นหลังคา
กล่าวโดยสรุป ในยุคสมัยแห่งการพัฒนาช่วงทศวรรษ 2500 ซึ่งทุกอย่างต้องเกิดขึ้นภายใต้ “ความเร็ว” ความช้าในการก่อสร้างสถาปัตยกรรมแบบไทยประยุกต์ที่ยังต้องอาศัยการผลิตชิ้นส่วนด้วยมือ จึงถูกความเร็วของสถาปัตยกรรมแบบโมเดิร์นที่ใช้ชิ้นส่วนสำเร็จรูปซึ่งสามารถผลิตได้เร็วเข้ามาแทนที่
เรื่อง : ธนกร การิสุข
ภาพ : โรงละครแห่งชาติ อาคารสถาปัตยกรรมแบบไทยประยุกต์ยุคแรก
#สถาปัตยกรรมไทย #ไทยประยุกต์ #เทคโนแครต #ศิลปวัฒนธรรม
