25/08/2026
Douwe dakpan vertelt……
Bakstain in Groninger Museum.
Onlangs was in het Groninger Museum een tentoonstelling te zien met de naam “Bakstain”. Nu ben ik een echte pannenboer, maar ik heb ook wel wat verstand van die rode Grunneger stain. En laat dat nu precies een heel groot onderdeel zijn van de voorraad gebikte stenen bij Poelman!
Fryslan heeft de kenmerkende Friese geeltjes, gemaakt van geel bakkende klei, en de provincie Groningen heeft dan de rode stenen, gemaakt van rood bakkende klei. En die kleur is vooral het gevolg van het ijzergehalte in die klei. Dat er een kleuren variëteit is van bijna zacht roze, via donkerrood naar vrijwel zwart heeft te maken met het bakproces en de uiteindelijke sortering.
Bij het leeghalen van de ovens werd heel goed gekeken naar de kleur, die ook de hardheid aangaf. De buitenste lagen uit die tunnels waren vaak te warm geweest waardoor ze bijna aan het smeltpunt kwamen: ze gingen vervormen en werden donkerbruin of zwart van kleur. Die hele donkere stenen werden gebruikt voor de traslagen van gebouwen omdat die nagenoeg geen vocht opnemen.
Daarna kwam een sortering voor de wegenbouw: de bekende rood-zwart gevlamde straatklinkers. En daarna kwamen de sorteringen voor de muren: rood voor de buitenmuren en de zachtere kleuren voor de binnenmuren. Die zijn meestal zachter en ook wat groter omdat ze niet genoeg warmte hebben gehad in de oven. Die werden vaak ook gebruikt als zogenaamde achterwerkers in steens gemetselde muren. Ze wisten vroeger echt wel wat ze deden!
Wekelijks worden er vele rode Groninger stenen gebikt en gesorteerd en dan komt er zo nu en dan wel eens wat leuks tevoorschijn. Afgelopen week kwam er een partijtje stenen binnen die nogal afwijkend van kleur zijn en bovendien ook niet maatvast. Dan is het meteen duidelijk: te warm geweest! Het partijtje was overwegend donker van kleur, maar hier en daar zaten er vreemd genoeg bijna geel gekleurde stenen tussen! Geverfd? Nee, zó warm geweest in de oven dat ze bijna tegen het verbrandingspunt van de klei zijn gestookt waardoor steen bijna overgaat in glas! Prachtig om te zien, en iets wat heel weinig voorkomt
Maar er kwamen nog meer leuke stenen onder de metselkalk vandaan. Zoals bijvoorbeeld een tiental stenen met pootafdrukken van verschillende dieren. Ooit zo ontstaan toen de stenen lagen te drogen, nadat ze waren gevormd maar nog voordat ze werden afgebakken. En natuurlijk weer eens een steen met een naam en een datum. Maar vreemd genoeg waren deze er ingezet vóórdat deze werd gebakken, dus door één van de personeelsleden van de steenfabriek. Meestal zijn het namen die door bewoners in de muur worden gekrast. Dit zijn van die zaken die voor de steenbikkers wat afleiding geven. Er worden natuurlijk wel vaker stenen gevonden met een merk, maar die zijn vaak van latere datum en fabrieksmatig aangebracht.