16/09/2026
Douwe dakpan vertelt…
Erfgoed in Grootegast
Kruispannen hebben binnen de dakpannenindustrie toch wel een eigen plekje, en daar zijn een aantal redenen voor. In de eerste plaats het afwijkende model met aan de onderkant het kenmerkende “snuitje” of bolletje.
En dat heeft te maken met het feit dat deze dakpan halfsteens gelegd wordt: er wordt gestart met een originele halve pan en daarna hele pannen. De rij eronder begint met een hele pan, maar doordat deze pan dan als het ware over twee pannen zou vallen is er een bolletje gemaakt waardoor er ruimte genoeg is om over die twee pannen te dekken.
Wonderbaarlijk genoeg zit dat snuitje niet bij alle pannen precies in het midden, maar soms meer naar één van de zijkanten. Door dit verband van de pannen zijn ze zeer stormvast, waardoor ze ook wel stormpan worden genoemd.
Daarnaast is het een klein model dakpan. Normaal gaan er zo’n 16 st. in een m2, maar van de kruispan 21 tot 24 st.
Bovendien werden ze naast de steenrode, blauwgrijze, en zwart en bruin geglazuurd ook in meerdere kleuren geleverd, zoals spierwit, groen, geel en blauw.
En toch zijn hier ook nog weer uitzonderingen op gemaakt. Want ergens in de immense voorraad dakpannen in Grootegast staan een paar kratjes met zéér bijzondere dakpannen: groen geglazuurde mini dakpannen! Ze staan er al vele jaren, en zullen er waarschijnlijk nog vele jaren staan. Want dat is het gevolg van het feit dat iets zéér zeldzaam is: er zijn bijna geen klanten voor te vinden.
Als dakpannenhandelaar weet ik natuurlijk dat “de koopman is geboren”, maar ik weet onderhand ook wel dat het pas waarde heeft als die koopman het ook echt heeft gekocht en betaald. Dat is een nadeel van dakpannenhandel: sommige zaken staan lang op voorraad.
Maar waarom werden ze ooit gemaakt? In ons land zijn ze volgens mij maar door 3 fabrikanten gemaakt: O&Z van 1908 tot 1921, Van Oordt van 1902 tot 1920 en Van Rijn en Kloot van 1907 tot 1920, toevallig alle drie uit Alphen aan de Rijn. Een periode waarin heel veel uitzonderlijk en buitenissige daken zijn gelegd, maar dan nog.
Er is ooit een mal voor gemaakt, ze zijn maar beperkt gemaakt en doordat er zoveel in een m2 gaan was het zeer duur.
Maar de andere variant bestaat ook: een kruispan die juist groter is dan de gemiddelde pan. In dit geval een pan uit Fryslân van dezelfde fabrikant als de vierkante dakpan, n.l. PIETER HELDER. En ook hierbij vraag ik mij dan af waarom dit werd gedaan. Was het om een eigen marktaandeel(tje) te maken?
Het maken van het normale formaat was natuurlijk ook wel een optie, maar vrijwel alle grote en bekende merken had dit al in hun assortiment. Hoe dan ook, ze zijn er in soorten en maten. Op de foto met de 3 soorten naast elkaar heeft de middelste pan de normale afmeting, links de mini en rechts de grotere variant van Helder.
En natuurlijk bestaan er onderpannen, bovenpannen, glazen pannen, linksdekkende pannen en zelfs pannen met op de achterkant een jaartal.
Het schijnt dat er in de buurt van Dokkum een verzamelaar bezig is met het vinden van opeenvolgende jaartallen! En die 2 kratjes mini pannetjes in Grootegast? Stikduur maar onverkoopbaar. Of is het andersom: zo zeldzaam dat de prijs niks meer uitmaakt?